@ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับโรคติดเชื้อและพาหะนำโรค

   
สครับไทฟัส (scrub typhus, tsutsugamushi disease)

 


ผู้เรียบเรียง : วัชรี สายสงเคราะห์
กลุ่ม/ฝ่าย/งาน : ริกเก็ตเซีย
กลุ่มงานภูมิคุ้มกันวิทยา
โทรศัพท์ติดต่อ : 99437

ชื่อโรค
      สครับไทฟัส (scrub typhus, tsutsugamushi disease)

โรคแทรกซ้อน
      สมองอักเสบ ปอดบวม

กลุ่มจุลินทรีย์ก่อโรค
      Order Rickettsiales, Family Rickettsiaceae, Genus Rickettsia

ลักษณะของเชื้อ
      รูปร่างไม่แน่นอน (rod, cocci หรือ filament) ขนาดประมาณ 0.3-0.5 mm x 1-2 mm ติดสีแกรมลบ เชื้อ O. tsutsugamushi   เป็น obligatory intracellular parasiteที่เจริญเติบโตได้ภายในซัยโตพลาสมของเซลล์สิ่งมีชีวิตหลายชนิด ทั้งในสัตว์ทดลอง เซลล์เพาะเลี้ยง และถุงไข่แดงของไข่ไก่ฟัก

ชื่อเชื้อจุลินทรีย์ก่อโรค
      Orientia tsutsugamushi

กลุ่มอาการ
      มีไข้สูงลอย ปวดศรีษะรุนแรง เยื่อบุตาแดง และเยื่อบุช่องปากแดง ต่อมน้ำเหลืองโตบริเวณที่ถูกตัวอ่อนไร trombiculid mite (chigger) กัด เมื่อกดจะเจ็บ มีอาการไอแห้ง พบผื่น maculopapular สีแดงคล้ำไม่คันขึ้นตามลำตัว และกระจายไปตามแขนขา อาการนี้จะหายได้เองภายใน 2-3 วัน

อาการสำคัญ
      ปวดศรีษะอย่างรุนแรงบริเวณขมับและหน้าผาก มีไข้สูง 40-40.5 °ซ หนาวสั่น เพลีย ปวดเมื่อยตัว ปวดกระบอกตา ไต ตับม้ามโต และอาจพบแผลคล้ายบุหรี่จี้ (eschar) บริเวณที่ถูกไร (chigger) กัด เช่น บริเวณอวัยวะสืบพันธุ์ ขาหนีบ เอว ลำตัว รักแร้ และคอ ในผู้ป่วยเพียงร้อยละ 20-50

อาการสำคัญแทรกซ้อน
      มีอาการอักเสบที่ปอด สมอง ในรายที่รุนแรงหัวใจเต้นเร็วมาก ความดันต่ำ อาจถึงช็อคได้

รายละเอียดโดยย่อ
      พบการระบาดของเชื้อ O. tsutsugamushi  บริเวณหมู่เกาะแปซิฟิค, เอเชีย และทางตอนเหนือของประเทศออสเตรเลีย การแพร่กระจายของโรคจากสัตว์ฟันแทะ(rodent) ไปสู่คนซึ่งเป็น accidental host เกิดจากการกัดกินเลือดของไรอ่อน (Leptotrombidium spp.) ซึ่งเชื้อ O. tsutsugamushi   จะถูกถ่ายทอดอยู่ในวงจรชีวิตของไร โดยไรแก่ตัวเมียที่ติดเชื้อจะแพร่กระจายเชื้อผ่านรังไข่ไปสู่ตัวอ่อน (transovarian infection) ตัวอ่อนที่ออกจากไรจะมีเชื้อ O. tsutsugamushi   อยู่ และต้องการ tissue fluid จึงกัดกินเลือดจากสัตว์ก่อนที่จะเจริญเติบโตเป็นไรแก่ เมื่อมีการผสมพันธุ์เชื้อจะถูกถ่ายทอดไปยังไรอ่อนรุ่นต่อไป

การติดต่อของเชื้อมาสู่คน
      เชื้อริกเก็ตเซียเป็นเชื้อก่อโรคในคนและสัตว์ฟันแทะโดยมีไรอ่อนเป็นพาหะ

การควบคุมป้องกัน
      1. ทำลายไรอ่อน โดยการใช้ยาฆ่าแมลง เช่น Dimethyl phthalate Benzyl Benzoate หรือ DDT
      2. หลีกเลี่ยงการเข้าไปในพุ่มไม้ ถ้าจะเข้าไปควรพ่นเสื้อผ้าที่จะสวมใส่ด้วยยาฆ่าไรก่อน และไม่ควรนั่งหรือนอนอยู่กับที่นานๆ โดยไม่จำเป็นเวลาออกป่า
      3. ทำลายหนูที่เป็นแหล่งรังโรค (reservoir)

ข้อมูลเพิ่มเติม
      ในประเทศไทยพบการรายงานผู้ป่วยด้วยโรคสครับไทฟัสเป็นจำนวนน้อย เนื่องจากแพทย์จะอาศัยการตรวจพบ eschar เป็นส่วนใหญ่ จึงทำให้ผู้ป่วยที่ไม่มี eschar ถูกวินิจฉัยเป็น ไข้ไม่ทราบสาเหตุ (PUO) และอีกจำนวนไม่น้อยถูกวินิจฉัยว่าเป็นโรคทัยฟอยด์ หรือไข้เอ็นเทอริค

เอกสารอ้างอิง
      1. Benenson AS. 1995. Control of communicable disease manual. 16th ed. American Public Health Association. 512-514.
      2. Dumler JS. Scrub typhus (Orientia tsutsugamushi) in Behrman RE, Kliegaman RM, Jenson HB. 2000. Nelson textbook of pediatrics. 16th ed. W.B. Sauders company. 926.
      3. ขจรศักดิ์ ศิลปโภชากุล. 2535. ไข้ฉับพลันไม่ทราบสาเหตุ (ตอนที่ 1). คลินิกเวชปฏิบัติปริทัศน์. กรกฎาคม: 461-466.
      4. ขจรศักดิ์ ศิลปโภชากุล. 2535. ไข้ฉับพลันไม่ทราบสาเหตุ (ตอนที่ 2). คลินิกเวชปฏิบัติปริทัศน์. สิงหาคม: 541-551.
      5. เดชาวุธ โพธิอาศน์. 2524. Scrub typhus. สุรนารีเวชสาร. ปีที่1(1): 21-25.
      6. ประเสริฐ ทองเจริญ, จันทพงษ์ วะสี, พิไลพันธ์ พุธวัฒนะ, อุไรวรรณ โฆษิตานนท์, สุดา ลุยศิริโรจนกุล, เลอสรวง ชวนิชย์, สนทนา ศิริตันติกร, สุวรรณา ไวถนอมสัตว์, ปรเมศวร์ ชัยประสิทธิกุล. 2530. ไวรัสวิทยา. 321-333.
      7. อมร ลีลารัศมี. 2530. สครับไทฟัส : โรคที่น่ารักษา. คลินิกเวชปฏิบัติปริทัศน์. กันยายน: 607-610.

ที่ติดต่อขอข้อมูลเพิ่มเติม
      ฝ่ายริกเก็ตเซีย กลุ่มงานภูมิคุ้มกันวิทยา สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์การแพทย์
      กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข
      โทร : 02-5899850-8 ต่อ 99437
      โทรสาร : 02-5915449

คำสำคัญ( Keyword )
      scrub typhus (tsutsugamushi disease)
      Orientia tsutsugamushi
      obligatory intracellular parasite
      trombiculid mite (chigger)
      maculopapular
      eschar
      accidental host
      transovarian infection
      reservoir

Comment

Comment:

Tweet